چرا همیشه احساس عقب‌ماندگی می‌کنیم؟

وقتی این گفتگو تمام شود، یاد می‌گیرید که چطور ریشه‌های این احساسِ تلخ را پیدا کنید. همچنین یاد می‌گیرید که چطور برای موفقیت، خط‌کش و معیار شخصی خودتان را داشته باشید. Welcome to PodThis and Learn With Me نیلز و فریا.

علی، مدام این فکر در سرم می‌چرخد که چرا هرچقدر بیشتر می‌دوم و تلاش می‌کنم، باز هم حس می‌کنم از بقیه عقب مانده‌ام. گاهی با خودم می‌گویم شاید واقعاً در مدیریت زندگی‌ام اشتباه کرده‌ام. یا شاید به اندازه کافی باهوش نیستم که به آن نقطه رضایت برسم.

یعنی حتی اگر شرایط خوبی داشتند، باز هم احساس نارضایتی می‌کردند؟

خب، احتمالاً در محله فقیرنشین حس پادشاهی دارم. پس فکر می‌کنم ریشه مشکل را پیدا کردم. اگر فقط کمی بیشتر تلاش کنم و به آن جایگاه بالاتری که بقیه دارند برسم، بالاخره این حس عقب‌ماندگی تمام می‌شود و طعم موفقیت واقعی را می‌چشم.

یعنی هرچقدر بالاتر برویم، باز هم تشنه می‌مانیم؟

شاید چون تعداد کسانی که می‌توانیم خودمان را با آن‌ها مقایسه کنیم خیلی زیاد شده است؟

پس اگر درست متوجه شده باشم، احساس شکست من به خاطر تنبلی یا بی‌عرضگی نیست. مغزم دارد از یک ترازوی غلط استفاده می‌کند. در این ترازو، داشته‌های من همیشه با داشته‌های دیگران سنجیده می‌شود. چون به موفقیت‌های قبلی‌ام هم سریع عادت می‌کنم، دیگر آن‌ها را به عنوان موفقیت نمی‌بینم و مدام به دنبال پله بعدی هستم.

سارا، وقتی در فضای مجازی می‌بینی کسی صبح به این زودی، با لبخند و یک فنجان قهوه بی‌نقص روزش را شروع می‌کند، اولین چیزی که به ذهنت می‌رسد چیست؟

این دقیقاً همان جایی است که به اشتباه می‌افتیم. لئون فستینگر روان‌شناس معروفی بود که در سال هزار و نهصد و پنجاه و چهار میلادی، نظریه مقایسه اجتماعی را مطرح کرد. او معتقد بود ما انسان‌ها برای اینکه ارزش خودمان را بفهمیم، مدام خودمان را با دیگران می‌سنجیم. اما مشکل بزرگ اینجاست که تو داری پشت صحنه پر از چالش زندگی خودت را با ویترین به دقت چیده شده دیگران مقایسه می‌کنی.

دقیقاً همین‌طور است. طبق گزارشی که انجمن سلطنتی بهداشت عمومی بریتانیا در سال دو هزار و هفده منتشر کرد، شبکه‌های اجتماعی تصویرمحور بیشترین ضربه را به کیفیت خواب و آرامش جوانان می‌زنند. این فضاها باعث می‌شوند فکر کنیم بقیه در حال تجربه یک زندگی بی‌نقص هستند. در حالی که ما فقط یک برش چند ثانیه‌ای از زندگی آن‌ها را می‌بینیم.

این همان پدیده مستندسازی افراطی است. افراد حتی ساده‌ترین کارهای روزمره مثل صبحانه خوردن را به یک نمایش عمومی تبدیل می‌کنند تا از دیگران تأیید بگیرند. آن‌ها در واقع برای دوربین زندگی می‌کنند، نه برای خودشان. این کار درست مثل تماشای یک تئاتر است. تو فقط صحنه نورانی و لباس‌های شیک را می‌بینی، نه آدم‌هایی که پشت پرده با استرس لباس عوض می‌کنند یا نگران فراموش کردن دیالوگ‌هایشان هستند.

بله، اما یک تفاوت بزرگ وجود دارد. در تئاتر، ما می‌دانیم که در حال تماشای یک نمایش هستیم و کسی ادعای واقعیت ندارد. اما در فضای مجازی، مرز بین نمایش و واقعیت در ذهن ما کاملاً از بین رفته است. ما آن ویترین را به عنوان حقیقت مطلق می‌پذیریم. به نظر تو، چرا با اینکه می‌دانیم این تصاویر فیلتر شده‌اند، باز هم حالمان بد می‌شود؟

دقیقاً همین است. ما یادمان می‌رود که آن فرد هم احتمالاً نیم ساعت وقت صرف چیدن آن میز کرده است. احتمالاً بعد از عکس هم دوباره همه چیز به حالت عادی برگشته است. این مقایسه نابرابر، ریشه اصلی همان احساس عقب‌ماندگی است که درباره‌اش حرف زدیم.

کاملاً درست است. تو فقط فصلی از کتاب آن‌ها را می‌بینی که خودشان خواسته‌اند منتشر کنند. حالا که فهمیدیم این ویترین‌ها چقدر فریبنده هستند، باید بپرسیم چرا هنوز برای رسیدن به پول، یعنی همان چیزی که در این ویترین‌ها از همه بیشتر برق می‌زند، این‌قدر به خودمان فشار می‌آوریم؟

سارا، تصور کن فردا صبح از خواب بیدار شوی و ببینی موجودی حسابت ده برابر شده است. فکر می‌کنی آن صدای همیشگی در سرت که می‌گوید «هنوز به اندازه کافی موفق نیستی» ساکت می‌شود؟

این باور خیلی بین مردم رواج دارد، اما تحقیقات علمی نشان می‌دهند که واقعیت دقیقاً برعکس است. دانیل کانمن و آنگوس دیتون در پژوهش مشهورشان که سال دو هزار و ده انجام شد، به نتايج جالبی رسیدند. آن‌ها متوجه شدند که پول فقط تا یک مرز مشخص روی شادی روزمره ما اثر می‌گذارد. این دو پژوهشگر با بررسی وضعیت هزاران نفر دریافتند که بعد از رسیدن به یک درآمد معقول، دیگر پولِ بیشتر لزوماً حال آدم را بهتر نمی‌کند. منظور از درآمد معقول هم عددی است که هزینه‌های زندگی و رفاهِ اولیه را کاملاً پوشش دهد. در آن زمان، این مرز حدود هفتاد و پنج هزار دلار در سال بود. به نظرت چرا وقتی به رفاه نسبی می‌رسیم، دیگر ثروتِ بیشتر خوشحالمان نمی‌کند؟

دقیقاً همین‌طور است. ریچارد ایسترلین سال هزار و نهصد و هفتاد و چهار موضوعی را مطرح کرد که به تناقض ایسترلین معروف شد. او با بررسی داده‌های ملی متوجه شد که در طول دهه‌ها، با وجود رشد اقتصادی چشمگیر کشورها، سطح خوشبختی مردم اصلاً بالاتر نرفته است. در واقع وقتی نیازهای اساسی مثل خانه، غذا و سلامت تأمین شد، پولِ اضافی دیگر نمی‌تواند جای خالیِ آرامش روانی را پر کند. پول را مثل اکسیژن تصور کن. اگر هوا کم باشد، تمام فکر و ذکرت درگیر نفس کشیدن می‌شود و زجر می‌کشی. اما اگر اتاق پر از اکسیژن باشد، داشتن ده برابرِ آن مقدار هوا، باعث نمی‌شود تو بهتر یا عمیق‌تر نفس بکشی.

نکته اصلی همین‌جاست و دقیقاً همین‌جا شباهت پول به هوا تمام می‌شود. پول برخلاف هوا، به ابزاری برای مقایسه تبدیل می‌شود. ما از یک جایی به بعد، پول را برای امنیت یا آرامش نمی‌خواهیم. ما دنبال چیزی هستیم که به آن «ثروتِ نمایشی» می‌گویند. یعنی خریدن چیزهایی که فقط به دیگران ثابت کند ما از آن‌ها برتریم. دانیل کانمن در تحلیل‌هایش می‌گوید این نوع ثروت که برای کسب جایگاه اجتماعی است، هیچ‌وقت به رضایت ختم نمی‌شود. چون همیشه در دنیا کسی پیدا می‌شود که از تو ثروتمندتر باشد. حالا با این حساب، اگر کسی برای فرار از حسِ شکست فقط دنبال جمع کردن رقم‌های بیشتر باشد، به نظرت چه سرنوشتی در انتظارش است؟

دقیقاً. پول فقط ابزاری است که رنج‌های ناشی از فقر را از بین می‌برد، اما لزوماً خوشبختیِ پایدار نمی‌سازد.

کاملاً درست است. این همان نقطه‌ای است که وسیله جای هدف را می‌گیرد و ما را در تله می‌اندازد.

علی، در گفتگوی قبلی درباره این صحبت کردیم که پول مثل اکسیژنه. از یه جایی به بعد دیگه حال آدم رو بهتر نمی‌کنه. اما یه سوالی برام پیش اومده. اگه پول هدف نهایی نیست، پس چرا من هنوز این‌قدر فشار روی دوشم حس می‌کنم؟ چرا فکر می‌کنم باید تا فلان سن به یه جایگاه خاص برسم؟ اصلاً کی تعیین کرده که من حتماً باید مدیر باشم تا موفق به نظر بیام؟

یعنی منظورت اینه که من خودم نمی‌دونم چی می‌خوام؟ خب، من از بچگی آرزو داشتم یه خونه بزرگ داشته باشم. دلم می‌خواست توی یه شرکت معتبر مدیر ارشد بشم. این‌ها خواسته‌های قلبی خودمه که براشون زحمت کشیدم. مگه غیر از اینه؟

یه کم ترسناک شد. یعنی ممکنه من سال‌ها برای چیزی دویده باشم که اصلاً مال من نبوده؟

راستش... مطمئن نیستم. شاید اون موقع ترجیح می‌دادم فقط نقاشی بکشم یا یه کار آروم‌تر داشته باشم. اما جامعه یه نسخه استاندارد برای زندگی داره. انگار اگه طبق اون پیش نری، از بقیه عقب موندی. مثلاً حتماً باید در بیست و دو سالگی فارغ‌التحصیل بشی یا قبل از سی و پنج سالگی خونه بخری.

پس اگر درست متوجه شده باشم، بخش بزرگی از این نارضایتی به خاطر اینه که من دارم با خط‌کش دیگران خودم رو اندازه می‌گیرم. یعنی من خواسته‌های جامعه رو بلعیدم، بدون اینکه بفهمم با روحیه من سازگاره یا نه. الان هم فکر می‌کنم آرزوهای خودمه. در حالی که شاید فقط دارم یه نقشی رو بازی می‌کنم که نویسنده‌اش من نیستم.

سارا، وقتی آدم بعد از سال‌ها می‌فهمه مسیری که توش بوده با ارزش‌هاش جور نیست، چرا برای شروع یه راه جدید این‌قدر ترس و واهمه داره؟ به نظرت ریشه این ترس کجاست؟

این همون نقطه‌ایه که خیلی‌ها توش گیر می‌کنن، ولی این نگاه از پایه ایراد داره. شکست خوردن توی یه تجربه جدید هیچ ربطی به جوهر یا توانایی ذاتی تو نداره. در واقع، هر اشتباهی که ازت سر می‌زنه، فقط یه نشونه جدید بهت می‌ده تا بتونی مسیرت رو دقیق‌تر تنظیم کنی.

دقیقاً همین‌طوره. کارول دوک، که سال‌ها روی روان‌شناسی موفقیت تحقیق کرده، مفهومی به اسم طرز فکر رشد رو معرفی می‌کنه. بر اساس نوشته‌های اون، توانایی‌های ما مثل سنگ سفت و تغییرناپذیر نیستن. اون معتقده آدم‌هایی که واقعاً رشد می‌کنن، کسایی هستن که باور دارن هوش و مهارت با تلاش و درس گرفتن از خطاها ساخته می‌شه.

اصلاً و ابداً. اتفاقاً تحقیقات عصب‌شناسی نشون می‌ده که مغز ما موقع مواجهه با خطا، فعالیت عجیبی از خودش نشون می‌ده. وقتی متوجه اشتباهت می‌شی و سعی می‌کنی اصلاحش کنی، مغزت در بالاترین سطح یادگیری قرار می‌گیره. یعنی همون لحظه که حس می‌کنی باختی، سلول‌های عصبی دارن پیوندهای جدیدی می‌سازن تا دفعه بعد بهتر عمل کنی.

مثال خیلی خوبیه. می‌تونی این فرایند رو مثل یه دستگاه مسیریاب توی ماشین تصور کنی. وقتی یه خروجی رو اشتباه می‌پیچی، دستگاه داد نمی‌زنه که تو راننده بی‌عرضه‌ای هستی. فقط می‌گه در حال بازبینی مسیر. البته این تشبیه یه مرز مشخص داره. دستگاه مسیریاب احساسات نداره و از سرزنش بقیه نمی‌ترسه، اما ما آدم‌ها ممکنه زیر فشار روانی قضاوت‌ها کم بیاریم.

راهش اینه که خط‌کش سنجش رو از بیرون به درون منتقل کنی. به‌جای اینکه بپرسی بقیه درباره پیشرفت من چی می‌گن، باید از خودت بپرسی آیا من امروز نسبت به دیروزِ خودم چیز بیشتری بلدم؟ وقتی تمرکزت روی یادگیری باشه، هر مانعی فقط یه پله برای رشد می‌شه. حالا اگه با این دید نگاه کنی، اگه توی مسیر جدیدت به مشکل بخوری، چه واکنشی نشون می‌دی؟

این همون تغییر نگاهیه که دنبالش بودیم. حالا اگه بخوای کل این بحث رو برای خودت خلاصه کنی، چی می‌گی؟

درسته. PodThis رو همین‌جا نگه دار تا بریم سراغ جمع‌بندی نهایی تمام نکاتی که گفتیم.

نکته‌ درستی است. رضایت واقعی وقتی به دست می‌آید که به جای چشم دوختن به دیگران، به مسیر شخصی خودمان نگاه کنیم. این هفته هر بار حس کردید از بقیه عقب مانده‌اید، یک پیشرفت کوچک خودتان را نسبت به پارسال همین موقع روی کاغذ بنویسید. به یادگیری ادامه دهید و همیشه در حال رشد باشید. از اینکه به PodThis گوش دادید، از شما سپاسگزاریم.